Chùa hướng Tây không thầy – Nhà hướng Tây không người?

Trong dân gian Việt Nam có câu nói rất quen thuộc:

“Chùa hướng Tây không thầy, nhà hướng Tây không người.”

Nhiều người khi nghe qua thường cho rằng đó chỉ là một câu nói mang màu sắc mê tín. Nhưng nếu bình tâm suy ngẫm, ta sẽ nhận ra phía sau câu nói giản dị ấy là cả một lớp kinh nghiệm sống, kinh nghiệm xây dựng và tư duy phong thuỷ đã được ông cha ta đúc kết qua rất nhiều thế hệ.

Thực ra trong dân gian còn lưu truyền một phiên bản đầy đủ hơn của câu nói này:

“Nhà hướng Tây ăn mày không cửa,
Chùa hướng Tây tăng chẳng ở.”

Nghe qua thì có vẻ nặng lời, nhưng đây không phải là lời nguyền rủa. Đó chỉ là cách nói ví von để nhấn mạnh một kinh nghiệm mà người xưa quan sát được trong đời sống hằng ngày.

Thời trước, nhà cửa của người Việt chủ yếu được dựng bằng tre, gỗ, đất, mái lợp rơm hoặc ngói mỏng. Những vật liệu ấy mộc mạc nhưng lại rất nhạy với nhiệt độ.

Nếu một ngôi nhà quay về hướng Tây, buổi sáng có thể vẫn dễ chịu. Nhưng khi mặt trời bắt đầu ngả về chiều, ánh nắng sẽ chiếu thẳng vào mặt nhà. Nắng chiều ở xứ nhiệt đới vốn gắt và kéo dài nhiều giờ. Tường nhà hấp nhiệt, mái nhà giữ nóng, hơi nóng tích tụ lại khiến không gian bên trong trở nên hầm hập cho đến tận tối.

Người sống lâu trong những ngôi nhà như vậy thường cảm thấy bức bối, khó ngủ, sức khỏe dễ suy giảm. Lâu dần, người xưa đúc kết rằng những ngôi nhà quay về hướng Tây thường khó ở lâu dài. Thế là dân gian mới nói quá lên một chút: “nhà hướng Tây không người”.

Ý của câu nói ấy không phải là không có ai ở, mà là ở không thuận, khó giữ được cuộc sống lâu bền.

Câu chuyện với chùa chiền cũng có phần tương tự.

Chùa vốn là nơi thanh tịnh. Đó là nơi các vị tăng ni tụng kinh, thiền định, tu hành nhiều giờ mỗi ngày. Không gian của chùa cần mát mẻ, yên tĩnh, ánh sáng dịu dàng để giữ được sự tĩnh tâm.

Nếu chính điện của chùa quay thẳng về hướng Tây, thì vào buổi chiều, ánh nắng sẽ chiếu trực diện vào gian thờ. Không gian trở nên nóng và chói, rất khó cho việc thiền định hoặc tụng kinh lâu.

Người xưa quan sát thấy những ngôi chùa như vậy thường khó giữ được vị sư trụ trì lâu dài. Không phải vì các vị ấy không tu được, mà đơn giản là môi trường sinh hoạt không thuận lợi.

Bởi vậy dân gian mới nói ví von rằng: “chùa hướng Tây không thầy”.

Tuy nhiên, câu chuyện này không chỉ đơn thuần nằm ở yếu tố khí hậu.

Trong tư duy phong thuỷ cổ truyền của Á Đông, mỗi phương hướng đều mang một ý nghĩa tượng trưng riêng.

Phương Đông gắn với sự khởi đầu, với mặt trời mọc, tượng trưng cho sinh khí.
Phương Nam tượng trưng cho ánh sáng, cho sự hưng thịnh và quang minh.
Phương Tây lại gắn với hình ảnh mặt trời lặn, tượng trưng cho sự khép lại của một chu kỳ.

Chính vì vậy mà từ rất sớm, người xưa đã hình thành một nguyên tắc kiến trúc rất quen thuộc: nhà cửa, đình làng, chùa miếu thường quay về hướng Nam.

Không phải ngẫu nhiên mà dân gian có câu:

“Lấy vợ hiền hòa, làm nhà hướng Nam.”

Hướng Nam đón được gió mát, tránh được nắng gắt buổi chiều, lại hạn chế gió lạnh mùa đông. Đó vừa là kinh nghiệm khí hậu, vừa là sự lựa chọn phong thuỷ.

Nếu để ý kỹ, chúng ta sẽ thấy rất nhiều ngôi chùa cổ nổi tiếng của Việt Nam đều được xây dựng theo thế tọa Bắc hướng Nam.

Chẳng hạn như Chùa Một Cột ở Hà Nội, một trong những biểu tượng kiến trúc Phật giáo của Thăng Long xưa.

Hay Chùa Keo ở Thái Bình, một công trình cổ nổi tiếng với kiến trúc gỗ đồ sộ và tinh xảo.

Hoặc Chùa Bút Tháp ở Bắc Ninh, nơi lưu giữ pho tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay nổi tiếng.

Những ngôi chùa này đều được xây dựng theo nguyên tắc phong thuỷ truyền thống: lưng tựa về phương Bắc, mặt hướng về phương Nam, phía trước có khoảng sân rộng hoặc thủy tụ để đón và tụ sinh khí.

Cũng có những trường hợp rất thú vị. Có ngôi chùa mà cổng tam quan lại quay về một hướng khác theo thế đất hoặc theo đường làng. Nhưng khi bước sâu vào bên trong, ta sẽ thấy chính điện vẫn quay về hướng Nam.

Người xưa gọi đó là: cổng theo địa thế, điện theo phong thuỷ.

Tuy nhiên, cần phải nói rõ một điều rằng những câu nói dân gian như “nhà hướng Tây không người” hay “chùa hướng Tây không thầy” không phải là quy luật tuyệt đối.

Phong thuỷ cổ cũng có câu: “nhất vị nhị hướng”. Nghĩa là trước hết phải xét đến thế đất, sau đó mới xét đến phương hướng.

Nếu địa thế tốt, có cây xanh, có hồ nước, có mái hiên sâu hoặc có các yếu tố che chắn phù hợp, thì nhà hướng Tây vẫn hoàn toàn có thể trở thành một nơi ở tốt.

Ngày nay, với sự phát triển của kiến trúc hiện đại, nhiều giải pháp kỹ thuật đã giúp khắc phục đáng kể nhược điểm của hướng Tây. Những hệ lam chắn nắng, mái đua rộng, vật liệu cách nhiệt, cùng với cây xanh và hồ nước xung quanh có thể làm giảm rất nhiều tác động của nắng chiều.

Nhờ vậy mà những ngôi nhà hay công trình quay hướng Tây vẫn có thể mát mẻ và dễ chịu.

Tất cả những điều ấy cho thấy một điều rất đáng suy ngẫm.

Những câu nói dân gian tưởng chừng đơn giản, đôi khi lại chứa đựng cả một lớp tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ. Đó là sự quan sát lâu dài về khí hậu, về môi trường sống, về cách con người hòa hợp với thiên nhiên.

Vì thế, khi nghe câu “chùa hướng Tây không thầy, nhà hướng Tây không người”, chúng ta cũng không nên vội cho rằng đó là mê tín.

Đó chỉ là một cách nói mộc mạc của người xưa để nhắc nhở rằng khi dựng nhà, dựng chùa, con người nên thuận theo tự nhiên, thuận theo khí hậu và thuận theo thế đất.

Bởi suy cho cùng, phong thuỷ chân chính không phải là những điều huyền bí xa vời.

Phong thuỷ, trước hết, chính là nghệ thuật sống hài hòa với trời đất.